Đa Hội, một làng nghề đang giàu lên từ nghề làm thép truyền thống. Từ những xưởng cán rút thép như thế này người làng Đa Hội cho ra lò mỗi ngày gần chục tấn thép thành phẩm. Người thợ già Nguyễn Văn Là (53 tuổi) chuẩn bị các trang bị bảo hộ cho mình trước khi vào lò luyện thép. Nước thải có chứa hàm lượng dầu, rỉ sắt, hóa chất từ các xưởng sản xuất thép được thải trực tiếp vào môi trường. Không khí ngột ngạt khói, bụi trên những con đường làng Đa Hội do xe cơ giới cũng như khí thải từ các lò luyện thép thải ra. Sản phẩm thép truyền thống của làng Đa Hội đã mang lại nguồn lợi kinh tế cao cho người dân làng quê. Vết cháy trên cơ thể người thợ thép làng Đa Hội cho thấy sự khắc nghiệt của nghề luyện thép thủ công. Đa Hội (xã Châu Khê, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) bây giờ không còn là cái làng rèn cũ kỹ như xưa mà đã biến thành một đại công trường luyện thép thủ công lớn nhất cả nước. Đi từ đầu làng đến cuối thôn đâu đâu cũng một màu lửa đỏ của lò nung và mùi tanh tanh của thép. Thép của Đa Hội tuy chỉ là thứ thép xây dựng được luyện cán bằng phương pháp bán thủ công nhưng được sử dụng nhiều trong lĩnh vực xây dựng vừa và nhỏ nên có tiếng trên khắp các tỉnh, thành cả nước. Chính vì vậy, ở cái làng nhỏ này hàng ngày người ta thấy đủ loại xe cộ lớn nhỏ lên đến hàng trăm chiếc suốt ngày đêm nối đuôi nhau hối hả vào ra mua bán. Cả xã Châu Khê hiện có khoảng 3.000 hộ thì có đến 1.756 hộ theo nghề thép, tập trung cả vào làng Đa Hội. Trong đó có 164 hộ làm nghề đúc, 191 hộ cán rút thép, 19 hộ mạ và 367 hộ sản xuất các mặt hàng kim khí khác… Hàng ngày nơi đây có gần 7.000 lao động làm việc, mức thu nhập bình quân từ 2 đến 3 triệu đồng mỗi tháng. Sản lượng thép ước tính đạt khoảng 15.000 - 17.000 tấn/tháng, doanh thu lên đến hơn 150 tỉ đồng. Chính vì thế mà ông Dương Quang Sắc, Phó Chủ tịch xã Châu Khê đã tự hào khoe rằng, làng Đa Hội bây giờ là “làng tỷ phú”, dân sắm ôtô cứ như sắm xe máy vậy. Thế nhưng, thép đem đến cho Đa Hội sự giàu có nhưng thép cũng khiến cho người Đa Hội đang phải lao đao vì nạn ô nhiễm môi trường và tai nạn nghề nghiệp. Có dịp được tiếp xúc với cuộc sống của những người thợ nơi đây, tôi mới thấy được hết nỗi nhọc nhằn của họ. Quanh năm bốn mùa, nắng cũng như mưa, những người thợ thép oằn mình dưới sức nóng lên đến cả nghìn độ của lò nung. Chẳng thế mà có người thợ trẻ đã nói một cách chua chát: “Nghề này chết sớm lắm anh ơi!”. Câu nói ấy khiến cho tôi nghĩ đến những người thợ quê nghèo nơi đây, nghĩ đến môi trường làng thép Đa Hội vốn đã ô nhiễm nay lại càng nghiêm trọng hơn. Đường sá ngổn ngang, xe cộ nườm nượp, bụi cuốn mù trời, xỉ sắt, xỉ than, phế liệu và nước thải đổ bừa bãi. Bên trong xưởng sản xuất thì dây chuyền lạc hậu, cơ sở tuềnh toàng, phương pháp thô sơ, hiểu biết hạn chế... Hàng trăm lò luyện thép vận hành hết công suất phun ra bầu không khí một lớp khói đen mù mịt, đặc quánh, nồng nặc, khét lẹt. Đi kèm theo đó là tiếng lò lửa réo ù ù, tiếng máy chạy ầm ầm, tiếng kéo thép rít lên xoèn xoẹt… Nói chung, trên trời khói đen, lưng chừng nóng bỏng, mặt đất rung lên từng chặp như cơn địa chấn. Ban ngày, bằng mắt thường vẫn có thể nhận thấy trong bầu không khí nóng bỏng một màn bụi dày đặc lóng lánh ánh kim được tạo nên từ bụi than và mạt sắt. Theo tính toán của các cơ quan chức năng, các chỉ số về môi trường như nước, chất rắn, tiếng ồn, không khí… ở Đa Hội đều vượt quá chỉ tiêu cho phép từ 1,5 đến 5,4 lần. Nguồn nước mặt và nước ngầm bị ô nhiễm trầm trọng do các kim loại nặng như sắt, chì, kẽm, manggan, dầu mỡ và các loại hoá chất độc hại khác đến nỗi giếng nước khoan sâu hàng chục thước vẫn không thể dùng được. Ô nhiễm, hiểm nguy là thế nhưng người Đa Hội vẫn phải nhắm mắt gồng mình sống chung với nó. Bởi suy cho cùng người dân cũng không thể tự làm được gì hơn khi mà cả làng làm nghề để mưu sinh. Phó chủ tịch xã Dương Quang Sắc cũng phải thừa nhận rằng: “Khó lắm! Địa phương đã nghĩ nát óc để tìm được lối ra cho dân”.  Chính vì thế khi tỉnh Bắc Ninh có chủ trương xây dựng cụm công nghiệp làng nghề để tách sản xuất ra khỏi sinh hoạt, Châu Khê đã xung phong đi đầu bằng việc xây dựng nên Cụm Công nghiệp Châu Khê với diện tích 13,5ha trên khu đất trống ở phía tây nam của xã. Bên cạnh đó, xã còn tổ chức nhiều cuộc hội thảo mời các nhà khoa học từ Trung ương về để cùng nhau bàn cách tháo gỡ. Mới đây xã còn vận động các hộ sản xuất cá thể chuyển dần sang mô hình công ty để vừa nâng cao năng lực sản xuất vừa có điều kiện cải thiện môi trường làm việc, rồi cả chuyện xây dựng thương hiệu nữa. Nói chung là rất nhiều dự định tốt đẹp được đặt ra nhưng xem ra vẫn chưa thành hiện thực. Trước mắt người  Đa Hội vẫn phải sống, vẫn làm giàu và môi trường vẫn tiếp tục bị ô nhiễm. Chuyện giải quyết môi trường làng nghề không hề đơn giản bởi không thể cứ bị ô nhiễm là phải xóa bỏ làng nghề. Ô nhiễm làng nghề đang là thực trạng chung chứ không của riêng gì làng Đa Hội. Để giải được bài toán khó này xem ra cần phải có thêm thời gian và kinh nghiệm. Chính vì vậy người Đa Hội bây giờ vẫn nổi lửa hàng đêm và cuộc mưu sinh vẫn phải vật lộn bên sức nóng ngàn độ của lò nung. Bài: Thanh Hòa - Ảnh: Trọng Chính